Kiểm soát côn trùng nhà máy theo mô hình IPM: quy trình và hồ sơ giám sát

Kiểm soát côn trùng nhà máy là chương trình chạy liên tục gồm ngăn chặn côn trùng và động vật gây hại từ ranh giới nhà máy, giám sát bằng bẫy đặt theo bản đồ cố định, xử lý bằng biện pháp ít rủi ro nhất trong khu sản xuất và lưu hồ sơ kiểm tra để xuất trình khi audit. Cách làm này đi theo mô hình IPM (Integrated Pest Management, kiểm soát dịch hại tổng hợp), khác với việc chỉ gọi người phun thuốc mỗi khi thấy gián hay chuột. Với người phụ trách nhà máy, rủi ro lớn thường không nằm ở một con côn trùng bị phát hiện mà ở chỗ đoàn đánh giá hỏi tới sổ giám sát bẫy và nhà máy không có số liệu nào chứng minh chương trình đang chạy thật.

BPG Group đạt chứng nhận ISO 9001:2015 (tiêu chuẩn quốc tế về hệ thống quản lý chất lượng) và giải thưởng The Best of Vietnam 2024, cung cấp khử khuẩn và kiểm soát côn trùng trong mô hình “Một điểm đến, đa dịch vụ” cùng vệ sinh công nghiệp, chăm sóc cảnh quan và vận hành bảo trì qua một đầu mối.

Kiểm soát côn trùng nhà máy gồm những việc gì

Một chương trình kiểm soát côn trùng nhà máy gồm năm nhóm việc: khảo sát điểm xâm nhập, ngăn chặn vật lý, giám sát bằng bẫy, xử lý khi vượt ngưỡng và lưu hồ sơ. Năm nhóm việc này lặp lại theo chu kỳ, vì điều kiện nhà máy thay đổi theo mùa, theo lượng hàng nhập kho và theo mỗi lần sửa chữa mặt bằng.

Theo giới thiệu về IPM của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA), chương trình IPM bắt đầu bằng việc đặt ngưỡng hành động, nghĩa là xác định mức số lượng côn trùng hoặc điều kiện môi trường mà tại đó mới cần can thiệp. EPA cũng nhấn mạnh rằng việc phun diện rộng bằng thuốc không chọn lọc chỉ là biện pháp cuối cùng, sau khi phòng ngừa và các cách kiểm soát ít rủi ro hơn như đặt bẫy không còn đủ.

Điểm khác biệt lớn nhất giữa IPM và cách phun thuốc định kỳ theo lịch cố định nằm ở dữ liệu giám sát. Khi có số liệu bẫy theo từng vị trí, nhà máy biết chính xác khu vực nào đang có vấn đề để xử lý đúng chỗ, thay vì phun đều cả mặt bằng và vẫn bỏ sót điểm phát sinh mới.

Vì sao nhà máy cần chương trình kiểm soát côn trùng có hồ sơ

Nhà máy thực phẩm, dược phẩm và nhà máy làm hàng xuất khẩu cần chương trình kiểm soát côn trùng có hồ sơ vì đây là hạng mục được kiểm tra trong các đợt đánh giá chứng nhận và audit của nhãn hàng. Một khu sản xuất sạch nhưng không có bản đồ bẫy và sổ ghi kết quả kiểm tra vẫn có thể bị ghi nhận là không phù hợp.

• Gắn với chứng nhận nhà máy đang giữ: các hệ thống GMP (Good Manufacturing Practice, thực hành sản xuất tốt), HACCP (phân tích mối nguy và điểm kiểm soát tới hạn) và ISO 22000 (tiêu chuẩn quản lý an toàn thực phẩm) đều yêu cầu nhà máy có chương trình kiểm soát dịch hại bằng văn bản kèm hồ sơ giám sát.
• Bảo vệ chất lượng sản phẩm: côn trùng và động vật gây hại mang theo vi sinh vật, nên một dấu vết trong khu đóng gói có thể khiến cả lô hàng bị giữ lại để kiểm tra.
• Giữ đơn hàng xuất khẩu: nhiều nhãn hàng quốc tế tự tổ chức đoàn audit riêng, và dấu hiệu côn trùng trong kho thành phẩm thường bị đánh giá là lỗi nặng.
• Bảo vệ thiết bị: chuột có thể cắn dây cáp và làm tổ trong tủ điện, gây dừng máy ngoài kế hoạch ở các nhà máy điện tử và cơ khí.

Các rủi ro trên khác nhau theo ngành sản xuất, vì mỗi ngành có nguyên liệu, nhiệt độ và độ ẩm riêng thu hút những nhóm côn trùng khác nhau. Bảng ở phần dưới giúp nhà máy xác định nhóm côn trùng cần ưu tiên theo ngành của mình.

Côn trùng thường gặp theo từng loại nhà máy

Mỗi loại nhà máy có nhóm côn trùng và động vật gây hại đặc trưng, nên cách xử lý cũng phải điều chỉnh theo nguyên liệu và thiết bị của ngành đó. Bảng dưới đây tổng hợp bốn nhóm nhà máy phổ biến cùng hướng xử lý phù hợp với từng nhóm.

Với nhà máy dược phẩm, chương trình kiểm soát côn trùng cần đi cùng quy trình vệ sinh phòng sạch, nên doanh nghiệp có thể đối chiếu thêm bài vệ sinh nhà máy dược phẩm khi lập kế hoạch. Sau khi xác định được nhóm côn trùng ưu tiên, bước tiếp theo là tổ chức các lớp ngăn chặn từ ngoài vào trong.

Quy trình kiểm soát côn trùng trong nhà máy theo vòng phòng thủ

Quy trình kiểm soát côn trùng trong nhà máy được tổ chức thành các vòng phòng thủ đồng tâm, đi từ hàng rào ranh giới vào tới khu sản xuất trực tiếp. Càng vào gần sản phẩm, mức hạn chế hóa chất càng chặt, và biện pháp vật lý cùng bẫy giám sát càng được ưu tiên.

Vòng ngoài: hàng rào và khuôn viên nhà máy

Vòng ngoài là tuyến chặn côn trùng và chuột từ môi trường xung quanh trước khi chúng tiếp cận nhà xưởng. Tại vòng này, nhà máy đặt trạm bả chuột có khóa dọc tường rào, phát quang bụi rậm sát tường xưởng và xử lý vũng nước đọng nơi muỗi, ruồi đẻ trứng. Khu tập kết rác cần được dọn và rửa theo lịch, vì đây là nơi thu hút ruồi và chuột mạnh nhất trong khuôn viên.

Ảnh dưới đây là nhân viên BPG xử lý khu vực sân bên ngoài nhà xưởng, nơi khử khuẩn và vệ sinh khuôn viên được làm cùng lúc với các biện pháp ở vòng ngoài.

Vòng trung gian: cửa ra vào và khu kho vận

Vòng trung gian gồm cửa xuất nhập hàng, cửa nhân viên và khu kho, nơi côn trùng theo xe hàng và người ra vào lọt vào bên trong. Tại đây, quạt cắt gió hoặc rèm nhựa PVC (polyvinyl clorua) ở cửa xuất nhập giúp chặn côn trùng bay, còn bẫy dính dọc hành lang cho biết mức độ xâm nhập theo từng tuần. Pallet và hàng nhập kho nên được kiểm tra trước khi đưa vào khu lưu trữ, vì mọt và gián thường đi theo bao bì từ nhà cung cấp.

Vòng lõi: khu sản xuất trực tiếp

Vòng lõi là khu sản xuất và đóng gói, nơi nhà máy không dùng hóa chất có nguy cơ tiếp xúc với sản phẩm. Biện pháp tại đây chỉ gồm bẫy cơ học, bả gel đặt trong hộp kín và đèn bẫy côn trùng dùng tấm keo dính. Các khe hở chân tường, ống thoát sàn và đường ống xuyên tường cần được bịt kín, vì đây là đường côn trùng đi từ vòng ngoài vào thẳng khu sản xuất.

Ảnh dưới đây tóm tắt những việc nên làm và không nên làm khi kiểm soát côn trùng trong khu sản xuất.

Ba vòng phòng thủ chỉ có hiệu quả khi được kiểm tra và điều chỉnh liên tục bằng số liệu bẫy. Phần tiếp theo trình bày chu kỳ vận hành giúp các vòng này không bị bỏ dở sau vài tháng đầu.

Cách vận hành chương trình IPM theo chu kỳ

Chương trình IPM trong nhà máy vận hành theo một chu kỳ khép kín gồm khảo sát, đặt ngưỡng, ngăn chặn, giám sát, xử lý và lưu hồ sơ, sau đó quay lại khảo sát. Chu kỳ này giúp nhà máy biết chương trình đang hiệu quả tới đâu thay vì chỉ biết đã phun thuốc bao nhiêu lần.

• Khảo sát và lập bản đồ: đơn vị thực hiện đi toàn bộ mặt bằng, đánh dấu điểm xâm nhập, khu nguy cơ cao như kho nguyên liệu, khu rác, căn tin và đánh số từng vị trí đặt bẫy trên sơ đồ nhà máy.
• Đặt ngưỡng hành động: nhà máy thống nhất mức số lượng côn trùng dính bẫy ở từng khu làm mốc bắt buộc xử lý, trong đó khu sản xuất được đặt ngưỡng chặt hơn khu văn phòng.
• Ngăn chặn từ gốc: các biện pháp vật lý ở ba vòng phòng thủ được làm trước, như bịt khe hở, lắp lưới chắn, sửa cửa đóng không kín.
• Giám sát theo bản đồ: bẫy được kiểm tra theo lịch cố định, mỗi lần ghi số lượng và loại côn trùng theo đúng mã vị trí trên sơ đồ.
• Xử lý khi vượt ngưỡng: biện pháp được chọn theo vòng phòng thủ, ưu tiên cách ít rủi ro nhất cho sản phẩm và người lao động.
• Lưu hồ sơ và rút kinh nghiệm: kết quả mỗi đợt được tổng hợp thành xu hướng theo tháng để thấy khu vực nào đang tăng và nguyên nhân nằm ở đâu.

Với nhà máy đã áp dụng SSOP (quy trình vận hành vệ sinh chuẩn), chu kỳ IPM nên được đưa vào như phần cụ thể hóa cho mục kiểm soát sinh vật gây hại trong quy trình vệ sinh nhà xưởng thực phẩm. Phần hồ sơ ở bước cuối là nơi đoàn audit kiểm tra kỹ nhất, nên được trình bày riêng ở mục sau.

Hồ sơ giám sát côn trùng cần chuẩn bị cho audit

Hồ sơ giám sát côn trùng cho audit gồm sơ đồ vị trí bẫy, sổ kiểm tra theo từng đợt, báo cáo xu hướng, danh mục hóa chất kèm phiếu an toàn và biên bản hành động khắc phục. Từ kinh nghiệm quản lý vận hành nhà máy, lỗi hay gặp nhất khi audit không phải là thiếu bẫy mà là sơ đồ bẫy không khớp với vị trí bẫy thực tế, do bẫy bị dời khi sắp xếp lại kho nhưng sơ đồ không được cập nhật.

• Sơ đồ vị trí bẫy: mỗi bẫy có mã số riêng, đánh dấu trên sơ đồ mặt bằng và dán nhãn cùng mã ngay tại vị trí đặt.
• Sổ kiểm tra từng đợt: ghi ngày kiểm tra, mã bẫy, số lượng và loại côn trùng, tình trạng bẫy và chữ ký người kiểm tra.
• Báo cáo xu hướng theo tháng: so sánh số liệu giữa các tháng để chỉ ra khu vực đang tăng và việc đã làm để xử lý.
• Danh mục hóa chất: tên sản phẩm, khu vực được phép dùng và MSDS (phiếu dữ liệu an toàn hóa chất) đặt tại kho, theo cách quản lý được nêu trong bài quản lý hóa chất vệ sinh chuẩn audit.
• Biên bản hành động khắc phục: mỗi lần vượt ngưỡng cần có ghi nhận nguyên nhân, biện pháp đã làm và kết quả kiểm tra lại.

Một bộ hồ sơ đầy đủ giúp người phụ trách nhà máy trình bày được với đoàn đánh giá rằng chương trình đang chạy thật, có số liệu theo thời gian. Để số liệu đó có ý nghĩa, lịch kiểm tra bẫy cũng cần được chia theo mức rủi ro của từng khu vực.

Tần suất kiểm tra bẫy theo khu vực nhà máy

Tần suất kiểm tra bẫy trong nhà máy nên dày ở khu gần nguồn phát sinh như kho nguyên liệu và khu rác, thưa hơn ở khu văn phòng và khuôn viên ngoài. Bảng dưới đây là khung tham khảo thường gặp, nhà máy điều chỉnh theo yêu cầu của bộ tiêu chuẩn đang áp dụng và theo kết quả giám sát thực tế.

Lịch kiểm tra bẫy nên được ghép với lịch vệ sinh và kiểm tra an toàn chung của nhà máy, theo các nhóm việc trong bài an toàn vệ sinh nhà xưởng, để hai bộ phận không làm chồng chéo cùng một khu vực. Khi số liệu bẫy bắt đầu thay đổi bất thường, nhà máy cần rà soát lại chương trình ngay thay vì chờ tới kỳ đánh giá định kỳ.

Dấu hiệu chương trình kiểm soát côn trùng cần rà soát lại

Chương trình kiểm soát côn trùng cần rà soát lại khi số liệu bẫy tăng, khi có dấu vết côn trùng gần sản phẩm hoặc khi mặt bằng nhà máy vừa thay đổi. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy các vòng phòng thủ đang có điểm hở.

• Nhân viên phát hiện phân chuột, xác gián hoặc dấu gặm nhấm gần khu sản xuất hay kho thành phẩm.
• Số lượng côn trùng dính bẫy ở một khu tăng rõ so với các đợt kiểm tra trước, dù lịch vệ sinh không thay đổi.
• Nhà máy vừa mở rộng kho, sửa chữa tường, thay cửa hoặc đổi nhà cung cấp nguyên liệu.
• Nhà máy sắp bước vào đợt audit của khách hàng hoặc tổ chức chứng nhận và hồ sơ giám sát còn thiếu tháng.

Khi xuất hiện một trong các dấu hiệu trên, câu hỏi tiếp theo của nhiều nhà máy là nên tự xử lý bằng đội nội bộ hay giao cho đơn vị chuyên làm. Mỗi cách có ưu điểm riêng tùy theo quy mô và yêu cầu chứng nhận.

Tự vận hành hay thuê đơn vị kiểm soát côn trùng

Nhà máy có quy mô nhỏ và ít yêu cầu chứng nhận có thể tự vận hành chương trình, còn nhà máy giữ chứng nhận GMP, HACCP hoặc làm hàng xuất khẩu thường thuê đơn vị kiểm soát côn trùng để có hồ sơ chuẩn hóa. Chi phí tự vận hành không chỉ nằm ở nhân sự mà còn gồm đào tạo nhận diện loài, mua và bảo trì thiết bị giám sát, quản lý hóa chất và cập nhật sơ đồ bẫy khi mặt bằng thay đổi.

Khi chọn đơn vị, doanh nghiệp nên yêu cầu xem mẫu sơ đồ bẫy, mẫu sổ kiểm tra và mẫu báo cáo xu hướng mà đơn vị đang dùng thực tế, cùng danh mục hóa chất kèm MSDS. Các tiêu chí đánh giá năng lực nhà thầu nói chung được tổng hợp trong bài tiêu chí chọn công ty vệ sinh nhà xưởng.

BPG Group cung cấp dịch vụ khử khuẩn và kiểm soát côn trùng cùng vệ sinh công nghiệp qua một đầu mối, phù hợp với nhà máy muốn gộp các việc vệ sinh, khử khuẩn và kiểm soát côn trùng vào cùng một kế hoạch. Trong môi trường nhà máy, BPG phối hợp với ca sản xuất, nắm yêu cầu an toàn, 5S, ISO, GMP và hồ sơ audit để không làm gián đoạn dây chuyền.

Câu hỏi thường gặp về kiểm soát côn trùng nhà máy

Kiểm soát côn trùng nhà máy có ảnh hưởng tới chứng nhận GMP, HACCP không?

Có. GMP, HACCP và ISO 22000 đều yêu cầu nhà máy có chương trình kiểm soát dịch hại bằng văn bản và hồ sơ giám sát. Khi thiếu hồ sơ này, nhà máy có thể bị ghi nhận không phù hợp trong đợt đánh giá chứng nhận hoặc tái chứng nhận.

Bao lâu nên đánh giá lại toàn bộ chương trình IPM một lần?

Nhà máy nên đánh giá lại toàn bộ chương trình IPM tối thiểu mỗi quý. Ngoài lịch định kỳ, chương trình cần được rà soát ngay khi mặt bằng hoặc dây chuyền thay đổi, hoặc khi số lượng côn trùng dính bẫy tăng bất thường.

Có được phun thuốc diệt côn trùng trong khu sản xuất thực phẩm không?

Không nên phun hóa chất tự do trong khu sản xuất thực phẩm vì nguy cơ tồn dư trên bề mặt tiếp xúc sản phẩm. Khu này chỉ nên dùng bẫy cơ học, bả gel đặt kín và đèn bẫy keo dính, còn hóa chất tồn lưu chỉ dùng ở vòng ngoài theo danh mục đã được duyệt.

Đèn bẫy côn trùng nên dùng loại keo dính hay loại lưới điện?

Khu sản xuất và đóng gói nên dùng đèn bẫy keo dính. Loại lưới điện có thể làm văng xác côn trùng ra xung quanh, trong khi tấm keo dính giữ lại xác côn trùng và còn giúp đếm số lượng để ghi vào sổ giám sát.

Hồ sơ kiểm soát côn trùng cho audit gồm những gì?

Hồ sơ gồm sơ đồ vị trí bẫy có mã số, sổ kiểm tra từng đợt, báo cáo xu hướng theo tháng, danh mục hóa chất kèm MSDS và biên bản hành động khắc phục mỗi lần vượt ngưỡng. Sơ đồ bẫy cần được cập nhật mỗi khi bẫy bị dời vị trí.

Liên hệ BPG Group về kiểm soát côn trùng nhà máy

Kiểm soát côn trùng nhà máy đạt hiệu quả khi được vận hành như một chương trình liên tục có số liệu, thay vì xử lý bị động sau mỗi lần phát hiện sự cố. Nhà máy cần một đầu mối cho cả vệ sinh công nghiệp, khử khuẩn và kiểm soát côn trùng có thể liên hệ BPG Group qua hotline 0707 43 9899 hoặc email info@bpggroup.vn để trao đổi về mặt bằng và yêu cầu hồ sơ của nhà máy.