Vệ sinh phòng sạch là việc làm sạch có kiểm soát để giữ số hạt bụi và vi sinh vật trong phòng ở mức cho phép của cấp độ sạch đã thiết kế, theo trình tự từ khu sạch hơn ra khu ít sạch hơn và có hồ sơ ghi nhận sau mỗi lần làm. Khác với nhà xưởng thông thường, phòng sạch được đánh giá bằng số đếm hạt và kết quả giám sát môi trường, nên một bề mặt nhìn sạch bằng mắt thường vẫn có thể chưa đạt. Vì vậy, người phụ trách phòng sạch thường không lo về việc đội vệ sinh có lau hay không, mà lo về việc quy trình trên giấy có được làm đúng ở từng ca hay không.
BPG Group đạt chứng nhận ISO 9001:2015 (tiêu chuẩn quốc tế về hệ thống quản lý chất lượng) và giải thưởng The Best of Vietnam 2024. Mỗi đợt vệ sinh được triển khai theo từng hạng mục đã thống nhất, có ảnh chụp báo cáo kết quả và biên bản nghiệm thu ký xác nhận giữa hai bên.
Cấp độ sạch theo ISO 14644-1 quyết định cách vệ sinh
Cấp độ sạch của phòng theo ISO 14644-1 quyết định tần suất vệ sinh, loại dụng cụ được dùng và mức kiểm soát người ra vào, vì số hạt bụi cho phép giảm dần khi cấp sạch giảm. Theo tiêu chuẩn ISO 14644-1:2015 về phân loại độ sạch không khí theo nồng độ hạt, mỗi cấp được xác định bằng số hạt tối đa trong một mét khối không khí. Bảng dưới đây nêu giới hạn với hạt từ 0,5 micromet trở lên của 4 cấp hay gặp trong nhà máy.
| Cấp độ ISO | Số hạt tối đa từ 0,5 µm trên mỗi m³ | Khu vực thường gặp |
| ISO cấp 5 | 3.520 | Vùng thao tác hở trong sản xuất vô trùng, khu vi mạch |
| ISO cấp 6 | 35.200 | Lắp ráp linh kiện điện tử chính xác |
| ISO cấp 7 | 352.000 | Phòng pha chế, đóng gói dược phẩm, lắp ráp điện tử |
| ISO cấp 8 | 3.520.000 | Hành lang sạch, phòng thay đồ, khu phụ trợ |
Một nhà máy thường có nhiều cấp sạch nằm cạnh nhau, ví dụ phòng sản xuất cấp 7 được bao quanh bởi hành lang và phòng thay đồ cấp 8. Do đó, trước khi viết quy trình vệ sinh, nhà máy cần có sơ đồ phân cấp từng phòng để đội vệ sinh biết khu nào làm trước, khu nào làm sau và dụng cụ nào không được mang qua lại.
Vệ sinh phòng sạch khác vệ sinh nhà xưởng thông thường ở đâu
Vệ sinh phòng sạch khác vệ sinh nhà xưởng ở ba điểm: dụng cụ không được phát sinh xơ và hạt, trình tự làm phải đi theo hướng từ khu sạch ra khu ít sạch, và người làm phải qua quy trình thay trang phục trước khi vào phòng. Một đội vệ sinh làm tốt ở quy trình vệ sinh nhà xưởng thông thường vẫn có thể làm sai trong phòng sạch nếu chưa được hướng dẫn lại theo các điểm này.
- Dụng cụ và vật tư: khăn, giẻ và chổi thông thường rụng sợi khi ma sát, vì vậy phòng sạch dùng khăn lau ít xơ (lint-free) và cây lau có đầu thay được, dành riêng cho từng cấp sạch.
- Trình tự và hướng làm: nhân viên làm từ trên xuống dưới, từ khu sạch hơn ra khu ít sạch hơn và từ trong ra phía cửa, để không đẩy bụi ngược vào khu vừa làm xong.
- Người ra vào: nhân viên mặc áo liền thân, mũ trùm, khẩu trang, găng tay và bao giày theo đúng thứ tự quy định, rồi đi qua buồng thổi khí (air shower) nếu phòng có bố trí.
- Cách chứng minh kết quả: độ sạch được xác nhận bằng hồ sơ ghi nhận và kết quả giám sát môi trường của nhà máy, không chỉ bằng việc kiểm tra bằng mắt.
Ba điểm khác biệt đầu tiên quyết định cách viết từng bước trong quy trình, còn điểm thứ tư quyết định nhà máy cần lưu những hồ sơ gì. Phần tiếp theo trình bày trình tự vệ sinh một phòng sạch theo thứ tự thực hiện.
Quy trình vệ sinh phòng sạch theo trình tự từ khu sạch ra khu ít sạch
Quy trình vệ sinh phòng sạch đi theo thứ tự chuẩn bị, làm khô, làm ướt, xử lý bề mặt tiếp xúc nhiều và ghi nhận, trong đó mỗi phòng được làm từ trần xuống sàn và từ góc trong cùng ra cửa. Trình tự này giúp bụi được thu gom trước khi bề mặt bị làm ẩm, và tránh mang chất bẩn từ khu ít sạch quay lại khu sạch hơn.
Hình minh họa dưới đây thể hiện thao tác lau sàn phòng sạch bằng cây lau dẹt theo một chiều, với nhân viên mặc đầy đủ trang phục phòng sạch.
Chuẩn bị vật tư và thay trang phục
Nhân viên kiểm tra lịch vệ sinh của phòng, lấy dụng cụ đúng màu hoặc đúng nhãn của cấp sạch đó và dung dịch đã được QA chấp thuận. Sau đó nhân viên thay trang phục phòng sạch theo thứ tự quy định tại phòng thay đồ, vì đây là bước hạn chế bụi và vi sinh vật theo người vào phòng.
Làm sạch khô trước
Bụi và mảnh vụn trên bề mặt được thu gom bằng khăn ẩm nhẹ hoặc máy hút bụi có bộ lọc HEPA (lọc hiệu suất cao giữ hạt rất nhỏ) do nhà máy cho phép. Không dùng chổi quét khô hoặc khí nén trong phòng sạch, vì hai cách này làm bụi bay lên và rơi lại trên các bề mặt đã làm.
Lau ướt theo một chiều
Tường, vách, bề mặt thiết bị và sàn được lau bằng dung dịch tẩy rửa hoặc khử trùng theo danh mục của nhà máy, lau theo các đường song song chồng mép và không lau ngược lại lên phần đã sạch. Khăn được gấp để dùng từng mặt, mỗi mặt chỉ lau một đoạn rồi đổi mặt hoặc thay khăn mới.
Xử lý bề mặt tiếp xúc nhiều
Tay nắm cửa, công tắc, nút bấm, mặt bàn thao tác và cửa chuyển hàng (pass box) được lau riêng bằng khăn mới, vì đây là nơi tay người chạm vào nhiều lần trong ca. Với khu sản xuất điện tử, dụng cụ và dung dịch còn phải phù hợp với yêu cầu chống tĩnh điện của khu vực.
Kiểm tra và ghi nhận
Người phụ trách kiểm tra lại từng phòng theo danh mục trong SOP, ghi thời gian, phòng, hạng mục, dung dịch đã dùng, người làm và người kiểm tra vào biểu mẫu. Hồ sơ này là căn cứ để QA đối chiếu khi số đếm hạt hoặc kết quả vi sinh của phòng có bất thường.
Trình tự trên chỉ được làm đều qua các ca khi mỗi phòng có tần suất rõ ràng cho từng hạng mục. Bảng tần suất ở phần dưới là mức tham khảo để nhà máy đối chiếu với SOP của mình.
Tần suất vệ sinh phòng sạch theo khu vực và hạng mục
Tần suất vệ sinh phòng sạch nên chia theo cấp sạch và mức độ tiếp xúc của từng hạng mục, trong đó bề mặt tiếp xúc nhiều được lau nhiều lần trong ca, sàn lau mỗi ca, còn tường và trần làm theo tuần hoặc tháng. Bảng dưới đây là mức tham khảo từ thực tế vận hành, tần suất chính thức phải theo SOP đã phê duyệt và kết quả giám sát môi trường của từng nhà máy.
| Hạng mục | Tần suất tham khảo | Điểm cần chú ý |
| Tay nắm, công tắc, mặt bàn thao tác | Nhiều lần trong ca | Dùng khăn mới cho mỗi lượt, không dùng lại khăn lau sàn |
| Sàn phòng sản xuất cấp 5 đến 7 | Mỗi ca, thường đầu hoặc cuối ca | Lau từ góc trong ra cửa, chân thiết bị và góc tường |
| Phòng thay đồ, hành lang cấp 8 | Hằng ngày | Ghế ngồi thay đồ, tủ đựng trang phục, thảm dính bụi ở cửa |
| Tường, vách, cửa sổ quan sát | Hằng tuần | Lau từ trên xuống, gờ cửa và khe nối vách |
| Trần, mặt ngoài miệng gió, máng đèn | Hằng tháng hoặc theo SOP | Chỉ lau mặt ngoài; việc tháo, thay bộ lọc do bộ phận kỹ thuật nhà máy thực hiện |
Khi kết quả giám sát của một phòng có xu hướng tăng, nhà máy thường tăng tần suất ở các hạng mục gần vùng thao tác trước khi điều chỉnh toàn bộ lịch. Để tần suất và trình tự được làm thống nhất giữa các ca, chúng cần được viết thành SOP vệ sinh phòng sạch.
SOP hướng dẫn vệ sinh phòng sạch cần có những nội dung gì
SOP vệ sinh phòng sạch cần quy định phạm vi theo sơ đồ cấp sạch, người thực hiện và người kiểm tra, tần suất, phương pháp, dụng cụ, dung dịch và biểu mẫu ghi nhận. Một SOP thiếu một trong các mục này thường khiến mỗi ca làm theo một cách, và QA không truy được nguyên nhân từ hồ sơ khi có kết quả bất thường.
Từ kinh nghiệm vận hành nhà máy, một SOP vệ sinh phòng sạch đầy đủ nên có các mục sau:
- Phạm vi: danh sách phòng kèm cấp sạch, đánh dấu khu nào làm trước, khu nào làm sau.
- Trách nhiệm: người thực hiện, người kiểm tra và người duyệt hồ sơ, thường là nhân viên vệ sinh, tổ trưởng khu vực và QA.
- Tần suất: cho từng hạng mục, kèm trường hợp phải vệ sinh thêm như sau bảo trì thiết bị hoặc khi có sự cố đổ vỡ.
- Phương pháp: trình tự thao tác, cách gấp và thay khăn, hướng lau, thời gian để dung dịch tiếp xúc bề mặt theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
- Dụng cụ và dung dịch: tên, cách pha, khu vực được dùng, lịch luân phiên chất khử trùng nếu nhà máy áp dụng, kèm phiếu an toàn hóa chất (MSDS).
- Biểu mẫu: mẫu sổ ghi nhận đang dùng và nơi lưu hồ sơ.
- Đào tạo: yêu cầu hướng dẫn SOP và thực hành thay trang phục cho nhân viên mới trước khi được vào phòng.
Mục dụng cụ và dung dịch thường là phần nhà máy cần cân nhắc kỹ nhất, vì chọn sai vật tư có thể biến chính dụng cụ vệ sinh thành nguồn phát sinh hạt.
Dụng cụ và dung dịch vệ sinh phòng sạch
Dụng cụ vệ sinh phòng sạch cần ít rụng sợi, dùng riêng cho từng cấp sạch và chịu được dung dịch khử trùng, còn dung dịch phải được QA chấp thuận và không để lại cặn trên bề mặt. Khi chọn vật tư, nhà máy nên đối chiếu với danh mục chung về hóa chất và dụng cụ vệ sinh nhà xưởng rồi lọc lại theo các điều kiện riêng của phòng sạch.
- Khăn lau ít xơ: làm từ sợi polyester hoặc microfiber dành cho phòng sạch, cắt mép kín để không bong sợi.
- Cây lau và xô: đầu lau thay được, xô có ngăn riêng cho dung dịch sạch và nước bẩn, dán nhãn theo cấp sạch và không mang ra khu thường.
- Máy hút bụi: loại có bộ lọc HEPA, được nhà máy cho phép dùng trong phòng, để bụi không thoát ngược ra không khí.
- Dung dịch: chất tẩy rửa và chất khử trùng nằm trong danh mục đã duyệt, pha theo tỷ lệ trong SOP; với khu điện tử, dung dịch không được ảnh hưởng đến bề mặt chống tĩnh điện.
- Xe đẩy và giá để dụng cụ: bằng vật liệu dễ lau như inox, để trong khu vực quy định sau khi dùng.
Hình minh họa dưới đây thể hiện cách hai nhân viên chia khu, lau sàn hành lang sạch cùng chiều với cây lau dẹt và găng tay riêng.
Yêu cầu riêng theo ngành về dụng cụ và dung dịch được trình bày ở bài vệ sinh nhà máy điện tử cho khu kiểm soát tĩnh điện và bài vệ sinh nhà máy dược phẩm cho khu sản xuất thuốc. Dù vật tư đã đúng, phòng sạch vẫn có thể có kết quả xấu nếu nhân viên làm vệ sinh chưa tuân thủ yêu cầu về tác phong và trang phục.
Yêu cầu với nhân viên vệ sinh trong phòng sạch
Nhân viên vệ sinh trong phòng sạch cần được hướng dẫn thay trang phục đúng thứ tự, giữ vệ sinh cá nhân trước ca, di chuyển chậm và không mang vật dụng cá nhân vào phòng, vì con người là một trong những nguồn phát sinh hạt và vi sinh vật chính trong phòng sạch. Các yêu cầu này cần được huấn luyện bằng thực hành và kiểm tra lại định kỳ, không chỉ phổ biến bằng văn bản.
- Mặc trang phục theo thứ tự quy định, không để lộ tóc, da tay và cổ tay áo.
- Không trang điểm, không dùng nước hoa, không đeo trang sức và đồng hồ khi vào phòng.
- Không vào phòng khi có vết thương hở hoặc triệu chứng hô hấp, và báo cho tổ trưởng để bố trí người khác.
- Đi chậm, tránh cử động mạnh làm xáo trộn luồng khí, và không đứng chắn giữa luồng khí sạch với bề mặt sản phẩm.
- Không mang điện thoại, giấy viết thông thường, đồ ăn và nước uống vào phòng.
Với hợp đồng duy trì dài hạn, rủi ro thường gặp không nằm ở tuần đầu triển khai mà ở các tháng sau, khi nhân sự thay đổi và người mới vào làm chưa được hướng dẫn đủ theo SOP. Vì vậy, khi chọn đơn vị vệ sinh cho khu vực phòng sạch, nhà máy nên hỏi rõ cách đơn vị đó đào tạo và bố trí người thay thế.
Cách BPG Group triển khai vệ sinh cho nhà máy có khu phòng sạch
BPG Group triển khai vệ sinh cho nhà máy theo hai hình thức: tổng vệ sinh theo đợt và tạp vụ duy trì hằng ngày có nhân sự thường trực. Ở môi trường nhà máy, BPG phối hợp với ca sản xuất, nắm yêu cầu an toàn, 5S, ISO, GMP (thực hành tốt sản xuất) và hồ sơ audit để không làm gián đoạn dây chuyền, còn phạm vi công việc trong khu phòng sạch được thống nhất với nhà máy sau buổi khảo sát.
Với tổng vệ sinh theo đợt, BPG làm theo trình tự sau:
- Nhà máy gửi thông tin sơ bộ gồm địa chỉ, diện tích, loại hình sản xuất và hạng mục cần làm.
- BPG khảo sát hiện trạng tại nhà máy, khảo sát không thu phí.
- BPG gửi báo giá tách theo từng hạng mục, đã gồm nhân sự, máy móc và hóa chất chuyên dụng.
- Sau khi ký hợp đồng, đội thi công làm lần lượt từng hạng mục đã thống nhất, theo lịch phối hợp với ca sản xuất.
- Khi hoàn thành, BPG chụp ảnh báo cáo kết quả từng hạng mục gửi nhà máy.
- Hai bên kiểm tra và ký biên bản nghiệm thu.
Với vệ sinh hằng ngày, BPG cung cấp tạp vụ hằng ngày cho nhà máy. Nhân sự được tuyển chọn theo kinh nghiệm, tác phong và sức khỏe, được đào tạo trước khi triển khai về quy trình, hóa chất, thiết bị, an toàn lao động và nội quy của khách hàng, và được đào tạo thêm theo đặc thù dự án. Nhân viên được phân công theo ca, theo khu vực, có supervisor giám sát trực tiếp và có phương án nhân sự dự phòng. BPG Group sử dụng phần mềm để chấm công điện tử cho nhân viên vệ sinh tại dự án, giúp khách hàng theo dõi minh bạch tần suất và nhân sự thực hiện theo từng ca.
Trong nhóm khách hàng sản xuất, BPG Group có dự án tại nhà máy TCL (thương hiệu thiết bị điện tử tiêu dùng) ở Bình Dương, xem trang dự án TCL Bình Dương, bên cạnh các khách hàng như Imexpharm và Midea. Chi phí tổng vệ sinh được tính theo diện tích, số hạng mục và khung giờ có thể làm, còn tạp vụ tính theo số nhân sự và hình thức làm việc. Làm ngoài giờ, ban đêm hoặc ngày lễ có thể phát sinh phụ phí nhân công và được ghi rõ trong báo giá; căn cứ tính chi phí chung được giải thích ở bài báo giá vệ sinh nhà xưởng.
Những sai sót khiến phòng sạch có kết quả kiểm tra xấu sau khi vệ sinh
Sai sót hay gặp là dùng chung dụng cụ giữa phòng sạch và khu thường, tiếp theo là làm ngược trình tự và ghi hồ sơ không đúng thời điểm làm. Theo kinh nghiệm vận hành nhà máy, các lỗi dưới đây lặp lại ở nhiều nơi dù SOP trên giấy đã đầy đủ.
- Cây lau hoặc xô của khu thường được mang vào phòng sạch khi dụng cụ riêng đang được giặt hoặc bị hỏng.
- Nhân viên lau từ cửa vào trong hoặc từ khu ít sạch sang khu sạch hơn, kéo bụi ngược vào vùng vừa làm.
- Dùng bình xịt phun sương trực tiếp trong phòng, làm số đếm hạt tăng trong lúc đo.
- Không luân phiên chất khử trùng theo lịch nhà máy đã quy định, hoặc pha sai tỷ lệ so với SOP.
- Sổ ghi nhận được ký dồn cuối ca, nên thời gian ghi không khớp với thời gian làm thực tế.
Các lỗi trên phần lớn phát hiện được trước nếu QA hoặc tổ trưởng khu vực kiểm tra đột xuất giữa ca và đối chiếu trực tiếp với sổ ghi nhận. Những câu hỏi nhà máy hay đặt ra khi xây dựng chương trình vệ sinh phòng sạch được trả lời ngắn ở phần dưới.
Câu hỏi thường gặp về vệ sinh phòng sạch
Vệ sinh phòng sạch khác gì vệ sinh văn phòng hay nhà xưởng?
Vệ sinh phòng sạch phải giữ số hạt bụi và vi sinh vật dưới giới hạn của cấp sạch, nên dùng dụng cụ ít xơ, làm theo hướng từ khu sạch ra khu ít sạch và có hồ sơ ghi nhận cho từng lần làm. Vệ sinh văn phòng hay nhà xưởng thông thường chủ yếu được đánh giá bằng mắt và không yêu cầu nhân viên thay trang phục trước khi làm.
Phòng sạch ISO cấp 8 có cần vệ sinh hằng ngày không?
Phòng sạch cấp 8 như hành lang sạch và phòng thay đồ thường vẫn được vệ sinh hằng ngày, vì đây là lối đi của người và hàng vào các phòng sạch hơn. Tần suất cụ thể của từng phòng do nhà máy quy định trong SOP, dựa trên kết quả giám sát môi trường.
Có dùng được hóa chất tẩy rửa thông thường trong phòng sạch không?
Nhà máy không nên dùng hóa chất tẩy rửa thông thường trong phòng sạch nếu chưa được QA chấp thuận, vì nhiều loại để lại cặn hoặc có mùi bám vào bề mặt. Dung dịch dùng trong phòng cần nằm trong danh mục đã duyệt, có phiếu an toàn hóa chất và cách pha ghi rõ trong SOP.
Ai viết SOP vệ sinh phòng sạch?
SOP vệ sinh phòng sạch do nhà máy ban hành, thường do bộ phận QA hoặc bộ phận quản lý phòng sạch soạn và phê duyệt. Khi thuê đơn vị vệ sinh, nhà máy vẫn giữ SOP gốc và hướng dẫn cho đơn vị đó làm theo, đồng thời thống nhất ai ký vào sổ ghi nhận.
Thuê đơn vị vệ sinh cho nhà máy có phòng sạch cần chuẩn bị gì?
Nhà máy nên chuẩn bị sơ đồ phân cấp phòng sạch, SOP vệ sinh hiện hành, danh mục dung dịch đã duyệt và khung giờ có thể làm. Với các thông tin này, đơn vị vệ sinh có thể khảo sát đúng phạm vi và gửi báo giá tách theo từng hạng mục.
Liên hệ khảo sát vệ sinh nhà máy có phòng sạch
Nhà máy cần tổng vệ sinh theo đợt hoặc tạp vụ duy trì cho khu sản xuất, kho và khu phụ trợ có thể gửi diện tích, sơ đồ khu vực và yêu cầu hồ sơ cho BPG Group qua hotline 0707 43 9899 hoặc email info@bpggroup.vn. BPG sẽ sắp xếp khảo sát không thu phí và gửi báo giá tách theo từng hạng mục của dịch vụ vệ sinh công nghiệp, phù hợp với lịch sản xuất của nhà máy.
