Vệ sinh nhà máy điện tử: kiểm soát tĩnh điện ESD, phòng sạch và checklist theo khu vực

Vệ sinh nhà máy điện tử cần chia mặt bằng thành ba nhóm khu vực có yêu cầu khác nhau: phòng sạch, khu bảo vệ tĩnh điện (EPA) và khu phụ trợ, rồi chọn dụng cụ, hóa chất, tần suất và người thực hiện riêng cho từng nhóm. Khác với nhà xưởng cơ khí hay kho hàng, nhà máy điện tử phải kiểm soát cùng lúc hai rủi ro là hạt bụi bám lên linh kiện và phóng tĩnh điện làm hỏng linh kiện. Theo kinh nghiệm quản lý dự án vệ sinh nhà máy, sự cố thường không bắt nguồn từ việc thiếu quy trình trên giấy mà từ những chỗ quy trình không được làm đúng hằng ngày, như cây lau từ khu nhà ăn được mang vào khu lắp ráp hoặc lịch vệ sinh trùng giờ đổi ca.

BPG Group đạt chứng nhận ISO 9001:2015 và giải thưởng The Best of Vietnam 2024. Mỗi đợt vệ sinh được triển khai theo từng hạng mục đã thống nhất, có ảnh chụp báo cáo kết quả và biên bản nghiệm thu ký xác nhận giữa hai bên.

Vệ sinh nhà máy điện tử khác vệ sinh nhà xưởng thông thường ở điểm nào

Vệ sinh nhà máy điện tử khác nhà xưởng thông thường ở chỗ mục tiêu không chỉ là làm sạch bụi bẩn, dầu mỡ mà còn là kiểm soát mật độ hạt bụi trong không khí và ngăn phóng tĩnh điện vào linh kiện. Trong nhà xưởng cơ khí, dệt may hay kho bãi, đội vệ sinh chủ yếu xử lý sàn, vách, trần kèo và rác thải để giữ an toàn lao động và mỹ quan. Với nhà máy điện tử, cùng một thao tác lau sàn nếu dùng sai dụng cụ có thể tạo ra hạt bụi hoặc điện tích ngay cạnh bàn lắp ráp.

Hai rủi ro đặc thù cần kiểm soát khi vệ sinh nhà máy điện tử gồm:

• Nhiễm bẩn hạt: bụi mịn, xơ vải và dấu vân tay bám trên bo mạch hoặc linh kiện có thể gây lỗi mạch và giảm tuổi thọ sản phẩm, vì vậy khu sản xuất cần vật liệu lau không phát tán xơ và quy trình lau theo một chiều.
• Phóng tĩnh điện (ESD, electrostatic discharge): dụng cụ, xe đẩy hay quần áo của nhân viên vệ sinh có thể tích điện và phóng vào linh kiện nhạy cảm, gây hỏng ẩn mà kiểm tra cuối dây chuyền chưa phát hiện ngay.

Do hai rủi ro này, quy trình vệ sinh cho khu sản xuất điện tử phải được thiết kế riêng thay vì dùng chung quy trình vệ sinh nhà xưởng cho toàn bộ mặt bằng. Bước đầu tiên của việc thiết kế riêng là xác định rõ khu nào thuộc nhóm nào trong nhà máy.

Phân vùng mặt bằng nhà máy điện tử trước khi lên kế hoạch vệ sinh

Mặt bằng nhà máy điện tử nên được chia thành ba nhóm khu vực trước khi lên kế hoạch vệ sinh: phòng sạch, khu bảo vệ tĩnh điện EPA và khu ngoài vùng kiểm soát. Mỗi nhóm có yêu cầu riêng về dụng cụ, trang phục, quy định ra vào và người được phép thực hiện. Khi ranh giới giữa các nhóm được đánh dấu trên sơ đồ và ghi vào hợp đồng vệ sinh, nhà máy dễ kiểm tra hơn và hạn chế việc mang nguồn ô nhiễm từ khu này sang khu khác.

Phòng sạch theo cấp độ ISO 14644-1

Phòng sạch trong nhà máy điện tử được phân cấp theo tiêu chuẩn ISO 14644-1:2015, dựa trên nồng độ hạt bụi trong không khí ở các cỡ hạt từ 0,1 µm đến 5 µm. Cấp có số nhỏ hơn đi kèm giới hạn hạt bụi thấp hơn, kéo theo yêu cầu về vật liệu, dụng cụ và tần suất vệ sinh càng chặt.

Cách đo hạt bụi, tần suất và quy trình chi tiết bên trong phòng sạch được trình bày ở bài vệ sinh phòng sạch theo ISO 14644. Trong phạm vi bài này, điểm cần nắm là cấp phòng sạch quyết định loại dụng cụ và trang phục mà nhân viên vệ sinh phải dùng khi vào khu đó.

Khu bảo vệ tĩnh điện EPA

Khu bảo vệ tĩnh điện (EPA, ESD protected area) là khu vực nhà máy dùng để xử lý linh kiện nhạy cảm với tĩnh điện, nơi mọi vật dẫn điện kể cả con người phải được nối đất. Khu EPA không nhất thiết là phòng sạch, ví dụ một dây chuyền lắp ráp bo mạch ở khu sản xuất thông thường vẫn có thể là EPA. Tiêu chuẩn ANSI/ESD S20.20-2021 của Hiệp hội ESD là căn cứ phổ biến để nhà máy xây dựng chương trình kiểm soát tĩnh điện, trong đó có nguyên tắc nối đất vật dẫn và nhân sự, đồng thời kiểm soát vật cách điện trong khu EPA.

Khu ngoài vùng kiểm soát

Khu ngoài vùng kiểm soát gồm văn phòng, phòng điều khiển, nhà ăn, nhà vệ sinh, hành lang, kho nguyên vật liệu, kho thành phẩm và ngoại cảnh. Các khu này áp dụng quy trình vệ sinh công nghiệp tiêu chuẩn, nhưng vẫn cần kiểm soát lối đi chung với khu sản xuất, vì đây là nơi bụi và vật dụng tích điện dễ bị mang vào khu EPA nhất.

Sau khi đã phân vùng, nhà máy có thể lập yêu cầu kiểm soát tĩnh điện cho những khu cần thiết thay vì áp dụng một mức yêu cầu cao cho toàn bộ mặt bằng. Phần tiếp theo đi vào các nguyên tắc ESD áp dụng riêng cho hoạt động vệ sinh.

Kiểm soát tĩnh điện ESD khi vệ sinh khu vực sản xuất điện tử

Kiểm soát tĩnh điện khi vệ sinh nghĩa là mọi dụng cụ, hóa chất, trang phục và thao tác của nhân viên vệ sinh trong khu EPA đều phải đáp ứng chương trình ESD mà nhà máy đang áp dụng. Đây là khác biệt lớn nhất giữa vệ sinh nhà máy điện tử và vệ sinh công nghiệp thông thường. Các nguyên tắc dưới đây thường được bộ phận ESD của nhà máy đưa vào quy định cho nhà thầu vệ sinh:

• Dụng cụ vệ sinh an toàn tĩnh điện: chổi, khăn lau, xô và cây lau sàn dùng trong khu EPA phải làm từ vật liệu tiêu tán tĩnh điện, không dùng dụng cụ nhựa hoặc nylon thông thường vì loại vật liệu này dễ tích điện khi cọ xát.
• Dụng cụ riêng cho từng khu: bộ dụng cụ của khu EPA được đánh dấu màu hoặc nhãn riêng và không mang ra khu nhà ăn, nhà vệ sinh, để tránh mang bụi và vật cách điện ngược vào khu sản xuất.
• Hóa chất đã được nhà máy duyệt: nhân viên vệ sinh chỉ dùng loại dung dịch lau mà bộ phận ESD hoặc bộ phận chất lượng đã duyệt cho khu EPA, vì một số chất tẩy rửa để lại lớp cặn ảnh hưởng đến khả năng tiêu tán tĩnh điện của sàn và mặt bàn.
• Trang phục và nối đất cho nhân viên: khi vào khu EPA, nhân viên vệ sinh mặc áo, giày hoặc dây gót chân chống tĩnh điện theo quy định của nhà máy, và đeo dây cổ tay nối đất khi thao tác sát bàn có linh kiện.
• Phối hợp kiểm soát độ ẩm: độ ẩm quá thấp làm tăng nguy cơ tích tụ tĩnh điện, vì vậy lịch vệ sinh khu EPA cần phối hợp với hệ thống kiểm soát môi trường của nhà máy thay vì thực hiện độc lập.
• Vật liệu không phát tán xơ: khăn lau và giẻ lau trong khu sản xuất là loại chuyên dụng không để lại sợi vải trên bề mặt.

Mọi vật dụng và thao tác vệ sinh trong khu điện tử nên được kiểm tra theo hai tiêu chí song song là độ sạch hạt bụi và khả năng an toàn tĩnh điện, vì thiếu một trong hai đều gây rủi ro cho sản phẩm. Khi đã có nguyên tắc, nhà máy cần sắp xếp thứ tự thực hiện theo từng khu để nguồn ô nhiễm không đi ngược vào khu sạch.

Quy trình vệ sinh nhà máy điện tử và nhà máy bán dẫn theo khu vực

Quy trình vệ sinh nhà máy điện tử, nhà máy bán dẫn đi theo nguyên tắc từ khu sạch nhất ra khu ít nhạy cảm hơn, và mỗi khu dùng bộ dụng cụ riêng. Cách làm này giúp đội vệ sinh không mang bụi và vật dụng tích điện từ khu phụ trợ ngược vào phòng sạch hay khu EPA. Thời điểm vệ sinh các khu sản xuất được thống nhất với ca sản xuất để không làm gián đoạn dây chuyền.

Hình dưới đây minh họa việc vận hành máy chà sàn trên lối đi của một khu lắp ráp, nơi lối đi chung cần được làm sạch trong lúc các bàn thao tác vẫn hoạt động.

• Phòng sạch và khu lắp ráp EPA: lau bề mặt bàn thao tác, sàn và vách bằng dụng cụ an toàn tĩnh điện, hút bụi bằng máy có lọc HEPA, thực hiện theo lịch cố định đã thống nhất với trưởng ca.
• Phòng thay đồ và buồng thổi khí (air shower): vệ sinh sàn, tủ đồ, kệ giày và khu vực thổi khí theo ngày, vì đây là cửa ngõ quyết định lượng bụi đi vào khu sản xuất.
• Văn phòng và phòng điều khiển: lau màn hình, bàn phím và thiết bị điện tử bằng dung dịch chuyên dụng, không xịt nước trực tiếp lên thiết bị.
• Kho nguyên vật liệu và kho thành phẩm: vệ sinh sàn, kệ và phối hợp kiểm soát côn trùng để không ảnh hưởng đến khu sản xuất liền kề.
• Khu phụ trợ như nhà ăn, nhà vệ sinh, hành lang: áp dụng quy trình vệ sinh công nghiệp tiêu chuẩn, tăng tần suất ở khu có nhiều người qua lại như nhà vệ sinh giữa ca.

Quy trình theo khu vực chỉ phát huy tác dụng khi được chuyển thành checklist để trưởng ca và giám sát kiểm tra mỗi ngày. Bảng checklist dưới đây là khung cơ bản để nhà máy điều chỉnh theo cấp phòng sạch đang áp dụng.

Checklist vệ sinh nhà máy điện tử theo khu vực sản xuất

Checklist vệ sinh nhà máy điện tử ghi rõ khu vực, hạng mục kiểm tra và tần suất, giúp chuẩn hóa công việc giữa các ca và truy vết khi có sự cố nhiễm bẩn hoặc ESD. Các tần suất trong bảng là mức tham khảo, nhà máy nên điều chỉnh theo cấp phòng sạch, số ca sản xuất và mật độ người qua lại thực tế.

Nhà máy nên lưu kết quả kiểm tra bằng biểu mẫu có chữ ký người thực hiện và người kiểm tra để đối chiếu khi audit chất lượng hoặc audit khách hàng. Nếu chưa có mẫu, nhà máy có thể tham khảo biểu mẫu vệ sinh nhà xưởng rồi bổ sung các cột riêng cho khu EPA. Với nhà máy làm nhà cung cấp cho các thương hiệu điện tử, checklist này cũng là một phần hồ sơ khi chuẩn bị audit RBA nhà máy điện tử.

Phân chia phạm vi vệ sinh giữa nhà máy và đơn vị thuê ngoài

Khi thuê ngoài, nhà máy điện tử nên ghi rõ trong hợp đồng khu nào do đơn vị vệ sinh thực hiện, khu nào do đội nội bộ đã qua đào tạo ESD đảm nhận, và quy định ra vào áp dụng cho từng khu. Người phụ trách hành chính hoặc EHS thường không phải chuyên gia vệ sinh, nên phạm vi dễ bị bỏ ngỏ ở các khu giáp ranh như hành lang dẫn vào phòng thay đồ hay kho linh kiện. Một bảng phân chia rõ ràng giúp hai bên biết ai chịu trách nhiệm khi có sự cố và nghiệm thu được bằng căn cứ cụ thể.

Các điểm nên đưa vào phụ lục hợp đồng hoặc biên bản bàn giao gồm:

• Sơ đồ phân vùng: bản vẽ mặt bằng đánh dấu phòng sạch, khu EPA và khu ngoài vùng kiểm soát, kèm khu nào đơn vị vệ sinh được phép vào.
• Quy định dụng cụ và trang phục: danh sách dụng cụ được phép mang vào từng khu, nơi cất giữ và cách đánh dấu, cùng trang phục bắt buộc khi đi qua buồng thổi khí.
• Khung giờ thực hiện: khung giờ vệ sinh từng khu được thống nhất với lịch đổi ca và lịch bảo trì máy để không chồng chéo.
• Tiêu chí nghiệm thu: tiêu chí đạt của từng hạng mục được mô tả bằng quan sát cụ thể, thay vì ghi chung “sạch sẽ”.
• Đào tạo theo nội quy nhà máy: nhân viên vệ sinh được hướng dẫn quy định ESD và an toàn của nhà máy trước khi bắt đầu làm việc.

Theo kinh nghiệm bàn giao dự án nhà máy, các lỗi hay gặp nhất nằm ở khu giáp ranh: xe đẩy vệ sinh đi xuyên từ khu nhà ăn vào hành lang sản xuất, hoặc cây lau của khu phụ trợ được dùng tạm cho khu EPA khi thiếu dụng cụ. Khi phạm vi đã rõ, nhà máy có thể đánh giá đơn vị vệ sinh dựa trên các hạng mục mà đơn vị đó thực sự đảm nhận.

BPG Group hỗ trợ nhà máy điện tử ở những hạng mục nào

BPG Group cung cấp vệ sinh công nghiệp nhà xưởng, kho bãi theo đợt hoặc duy trì và cung cấp tạp vụ hằng ngày cho nhà máy, áp dụng cho các khu ngoài vùng kiểm soát và các hạng mục mặt bằng của nhà máy điện tử. Các hạng mục vệ sinh công nghiệp gồm sàn, vách, cột, trần kèo và mái tôn của nhà xưởng, kho. Khi làm việc trong nhà máy, đội BPG phối hợp với ca sản xuất, nắm yêu cầu an toàn, 5S, ISO, GMP và hồ sơ audit để không làm gián đoạn dây chuyền.

Trong nhóm khách hàng sản xuất điện tử và thiết bị điện, BPG Group có dự án tại nhà máy TCL Bình Dương và dự án tại nhà máy Midea Consumer Electric. Ảnh dưới đây là nhân viên BPG Group tại khuôn viên nhà máy TCL Bình Dương.

Cách BPG triển khai phụ thuộc vào hình thức dịch vụ mà nhà máy chọn:

• Vệ sinh công nghiệp theo đợt: nhà máy gửi thông tin sơ bộ, BPG khảo sát hiện trạng không thu phí, gửi báo giá tách theo từng hạng mục, đội thi công làm lần lượt từng hạng mục, sau đó BPG chụp ảnh báo cáo kết quả và hai bên ký biên bản nghiệm thu. Thông tin chi tiết có ở trang dịch vụ vệ sinh nhà xưởng.
• Tạp vụ hằng ngày và hợp đồng duy trì: nhân sự được tuyển chọn, đào tạo về quy trình, hóa chất, thiết bị, an toàn lao động và nội quy của nhà máy trước khi triển khai, được phân công theo ca, theo khu vực, có supervisor phụ trách và phương án nhân sự dự phòng. BPG sử dụng phần mềm chấm công điện tử để nhà máy theo dõi tần suất và nhân sự theo từng ca. Mô hình này được mô tả ở trang cung ứng tạp vụ nhà máy, kho xưởng.

Với khu phòng sạch và khu EPA, nhà máy nên trao đổi trực tiếp với BPG trong buổi khảo sát để hai bên thống nhất phạm vi phù hợp với quy định ESD đang áp dụng.

Câu hỏi thường gặp

Vệ sinh phòng sạch nhà máy điện tử khác gì vệ sinh nhà xưởng thông thường?

Vệ sinh phòng sạch nhà máy điện tử phải kiểm soát thêm hai yếu tố mà nhà xưởng thông thường không cần, là mật độ hạt bụi trong không khí theo cấp ISO 14644-1 và khả năng an toàn tĩnh điện của dụng cụ, hóa chất, nhân sự. Vì vậy, dụng cụ, trang phục và thứ tự vệ sinh trong phòng sạch được quy định riêng, không dùng chung với khu phụ trợ.

Khu vực EPA là gì trong nhà máy điện tử?

Khu EPA (ESD protected area) là khu vực xử lý linh kiện nhạy cảm với tĩnh điện, nơi mọi vật dẫn điện kể cả con người phải được nối đất và vật cách điện được kiểm soát. Nhân viên vệ sinh vào khu EPA phải dùng dụng cụ an toàn tĩnh điện và mặc trang phục theo chương trình ESD của nhà máy.

Cấp phòng sạch nào thường gặp trong nhà máy điện tử?

Khu lắp ráp linh kiện và đóng gói thành phẩm thường được thiết kế ở cấp ISO 7 hoặc ISO 8. Công đoạn sản xuất chip, wafer cần cấp sạch cao hơn như ISO 5 đến ISO 6, kéo theo yêu cầu vệ sinh nghiêm ngặt hơn về vật liệu và tần suất.

Ai chịu trách nhiệm kiểm soát ESD khi thuê dịch vụ vệ sinh ngoài?

Đơn vị vệ sinh chịu trách nhiệm về dụng cụ, hóa chất và thao tác của nhân sự trong phạm vi hợp đồng, còn nhà máy chịu trách nhiệm đưa ra yêu cầu ESD của từng khu và đào tạo nội quy. Hai bên nên ghi rõ sơ đồ phân vùng, danh sách dụng cụ được phép và tiêu chí nghiệm thu trong phụ lục hợp đồng.

Chi phí vệ sinh nhà máy điện tử được tính dựa trên những yếu tố nào?

Chi phí vệ sinh nhà máy điện tử phụ thuộc vào diện tích, số khu vực có yêu cầu đặc biệt, hạng mục cần làm, tần suất và hình thức dịch vụ. Với BPG, vệ sinh theo đợt được báo giá tách theo từng hạng mục, tạp vụ được tính theo số nhân sự và hình thức làm việc, còn làm ngoài giờ, ban đêm, ngày lễ có thể phát sinh phụ phí nhân công được ghi rõ trong báo giá. Mức giá cụ thể: liên hệ báo giá sau khi khảo sát.

Liên hệ BPG Group để khảo sát nhà máy

Vệ sinh nhà máy điện tử đúng cách bắt đầu từ việc phân vùng rõ phòng sạch, khu EPA và khu phụ trợ, sau đó chọn dụng cụ, quy trình và checklist phù hợp cho từng vùng. Nhà máy cần vệ sinh công nghiệp nhà xưởng, kho theo đợt hoặc tạp vụ hằng ngày có ảnh báo cáo và biên bản nghiệm thu có thể liên hệ BPG Group qua hotline 0707 43 9899 hoặc email info@bpggroup.vn để được khảo sát hiện trạng không thu phí.